Περι ταυτοτητας

Οκτώβριος 2, 2008 Σχολιάστε Go to comments

απο κειμενο του Πετρου Θεοδωριδη , Περιοδικό ΕΝΕΚΕΝ με τιτλο: Ταυτοτητα και Ξενοι»

 

Αποσπασμα

 

« H κοινωνική του προσωπικότητα, η τόσο αβέβαιη, μου έγινε ξεκάθαρη τη στιγμή που μου είπε το όνομά του, όπως κάποιος που, αφού σπαζοκεφαλιάσει με ένα αινιγματάκι, μαθαίνει τελικά τη λέξη που ρίχνει φως σ’ αυτό που έμενε σκοτεινό, και το οποίο, για τα πρόσωπα, είναι το όνομα»

Marcel Proust, À la Recherche du temps perdu,

 

Τι είναι ταυτότητα; Ταυτότητα είναι ένα όνομα που δίνουμε σε κάποιον η σε κάτι. Όταν αυτό το όνομα το δίνουμε σε ένα ζώο  ή αντικείμενο  δεν υπάρχει πρόβλημα. Λέμε :αυτό είναι ένα τραπέζι και το τραπέζι δεν αντιδρά καθόλου. Αυτό λέμε είναι ένας πίθηκος και ο πίθηκος το δέχεται και συνεχίζει να πιθηκίζει αδιάφορα.

Η ταυτότητα όμως ,ή ονοματοδοσία- αποτελεί πρόβλημα όταν αφορά σε ανθρώπους. Η προσωπική ταυτότητα προϋποθέτει αναστοχασμό και διαντίδραση .:Όταν αποδίδουμε ταυτότητα σε έναν άνθρωπο, αυτός συνεχίζει να την επεξεργάζεται, να διερωτάται για αυτήν , να την διαφοροποιεί και να την μεταλλάσσει. Ετσι η προσωπική ταυτότητα δεν αποτελεί κάτι το δεδομένο όπως π.χ η ταυτότητα ορισμένων αντικειμένων: Ως ταυτότητα με τον εαυτό προϋποθέτει αυτοσυνείδηση, δηλαδή αναστοχαστική αναδίπλωση

Ο Πίθηκος για παραδειγμα δεν ρωτάει τον εαυτό του« ποιος είμαι »

Το «ποιος είμαι» είναι ένα ανθρώπινο μοναδικά ανθρώπινο ερώτημα.

Εδώ θα ήθελα να ανοίξω μια παρένθεση και να δώσω ένα παράδειγμα του πώς διαμορφώνεται η προσωπική ταυτότητα

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πάνω απ όλα η έννοια της ταυτότητας απαντά στο ερώτημα ‘ποίος είμαι» το οποίο δεν  είναι ατομικό ερώτημα: είναι ερώτημα πού έρχεται και επανέρχεται από έξω:

Από πού όμως ;

Ας φαντασθούμε το πως αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ένα βρέφος Σε κάποια στιγμή ,το βρέφος ρίχνει μια μάτια ολόγυρα. Ένα βρέφος που θηλάζει ίσως να μη κοιτάξει το στήθος ΄είναι πιο πιθανό να κοιτάξει το πρόσωπο της μητέρας. Τι βλέπει το βρέφος εκεί πέρα; Ο Winnikot μας λέει ότι «,κανονικά, εκείνο που κοιτάζει είναι ο εαυτός του, Με άλλα λόγια  η μητέρα κοιτάζει το βρέφος και εκείνο που φαίνεται σε αυτήν είναι αυτό που βλέπει εκείνη»Αργότερα  καθώς η  μητέρα δείχνει στο μωρό την ίδια την απεικόνιση στον καθρέπτη συχνά του λέει «έχεις τα μάτια του παππού ’’ ή ’είσαι φτυστός ο πατέρας σου». Κι αυτές είναι συμβολικές απαγγελίες πού εσωτερικεύονται κατά τη βρεφική ηλικία. Το μωρό δένεται με την εικόνα του μέσα από λέξεις και  ονόματα. Λέει κατά  κάποιο τρόπο στον εαυτό του «Να ποιος είμαι’’ μου το είπε η μητέρα μου».

 Ετσι η προσωπική μας ταυτότητα εξαρτάται από το πώς  προσλαμβάνουμε τα ονόματα ,τις λέξεις των γονέων μας –των σημαντικών για μας άλλων Η ταυτότητα μας όμως προϋποθέτει και μια ανα-γνώριση (ή καλύτερα παρα-γνώριση) του εαυτού μας :μέσω  των άλλων ,δηλαδή μέσω μιας εικόνας

Πάλι ας φανταστούμε ένα μωρό μπροστά σε ένα καθρέπτη. Εκεί  αναγνωρίζει –ίσως για πρώτη φορά τον εαυτό του –αποκτά μια αίσθηση του εαυτού μέσω μιας ταύτισης με μια εικόνα, πού του δίνει την αίσθηση –η ψευδαίσθηση- πληρότητας, έλεγχου πάνω στο σώμα του. Και όχι μόνο αυτό. Το βλέμμα του άλλου του σημαντικού προσώπου της ζωής μας ακολουθεί συνεχώς . Ας φαντασθούμε  κάποιον πού οδηγεί με μεγάλη ταχύτητα . Ίσως ταυτίζεται με την εικόνα ενός οδηγού αγώνων  ταχύτητας. Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι :Για ποιόν ταυτίζεται; Ποιος θαθελε-ποιο φανταστικό βλέμμα  να τον βλέπει; Το βλέμμα του πατέρας ίσως;

o Να πού μπορούμε να ανασκευάσουμε  το αρχικό ερώτημα πού αφορά στις ταυτότητες; Όχι μόνο ‘’ποιος είμαι΄; ‘’Αλλά  και’’ για ποιόν’’ δηλαδή ποιος με βλέπει  ή καλύτερα ποιος θαθελα να με δει .

Ταυτιση  και ταυτότητα

,Μέσα από ένα δαιδαλώδη δρόμο, η ταυτότητα είναι το σύνθετο και διαθλασμένο αποτέλεσμα ταυτίσεων Στην ψυχαναλυτική ορολογία Με τον όρο ταύτιση εννοείται η πράξη η την διαδικασία του να γινόμαστε σαν κάτι ή κάποιον σε διάφορες πλευρές σκέψης η συμπεριφοράς Κάθεξη (Besentzung , κathexis) είναι η ποσότητα της ψυχικής ενέργειας που κατευθύνεται, η προσκολλάται προς την ψυχική αναπαράσταση ενός ατόμου ή αντικειμένου. Όσο πιο μεγάλη είναι η καθεξη  τόσο πιο «σημαντικό» είναι το αντικείμενο

Μια τάση ταύτισης με τα αντικείμενα που διεγείρουν την λίμπιντο παραμένει ασυνείδητα σε όλους μας για όλη μας τη ζωή, παρότι κανονικά δεν κατέχει την κυρίαρχη θέση στις σχέσεις αντικειμένων της μετέπειτα ζωής, την οποία χαρακτηριστικά λαμβάνει στην πρώιμη παιδική ηλικία

 

Η έννοια της της ταύτισης ενέχει και την έννοια, της αιχμαλωσίας στην εικόνα πού αποτελεί και ένα κρίσιμο στάδιο στην ανάπτυξη του εαυτού. Ο Lacan υποστήριξε ότι το παιδί υφίσταται μια μορφή φαντασιακής αιχμαλωσίας του σε μια εξωτερική εικόνα, είτε εικόνα πραγματική είτε εικόνα ενός αλλού παιδιού. Η φαινομενική πληρότητα αυτής της εικόνας του προσφέρει έναν νέο έλεγχο πάνω στο σώμα  Όταν ο Lacan αναφέρεται στην κατοπτρική εικόνα, εννοεί το είδωλο του σώματος του καθενός μας στον καθρέπτη, την εικόνα του εαυτού που είναι συγχρόνως εαυτός και άλλος –Ταυτιζόμενο με την κατοπτρική εικόνα το ανθρώπινο βρέφος αρχίζει να συγκροτεί το εγώ στο στάδιο του καθρέπτη . Ακόμα και όταν δεν  υπάρχει πραγματικός καθρέφτης, το μωρό βλέπει τη συμπεριφορά του να καθρεφτίζεται στις μιμητικές χειρονομίες ενός ενηλίκου ή ενός αλλού παιδιού ;αυτές οι μιμητικές κινήσεις επιτρέπουν στο άλλο πρόσωπο να λειτουργήσει ως μια κατοπτρική εικόνα

Το ανθρώπινο ον αιχμαλωτίζεται εντελώς από την κατοπτρική εικόνα: αυτός είναι ο κυριότερος λόγος που εξηγεί τη δύναμη του φαντασιακου στο υποκείμενο καθώς και το γεγονός ότι ο άνθρωπος προβάλλει αυτή την εικόνα του σώματος του σε όλα  τα άλλα αντικείμενα που τον περιβάλλουν στον κόσμο

 

Μπορεί να έχει κανείς ενδείξεις αυτής της τάσης στη συμπεριφορά του βρέφους Σχεδόν στο μέσον του πρώτου χρόνου της ζωής μαθαίνει να χαμογελάει, μιμούμενο τον ενήλικο Τα παιδιά επίσης τουλάχιστον στη αρχή. μαθαίνουν να μιλάνε μιμούμενα Δηλαδή επαναλαμβάνουν ήχους που τους λένε οι ενήλικοι και μαθαίνουν να τους λένε μιμούμενοι κάποιον ενήλικο, πολύ συχνά ως μέρος  κάποιου παιχνιδιού

Η ταυτότητα ως αποτελεσμα αναστοχασμού και μνήμης

Η αίσθηση του εαυτού προϋποθέτει τον διαρκή αναστοχασμό .Σύμφωνα και  με τον A. Giddens ‘ »ο εαυτός δεν είναι κάτι το δεδομένο και η προσωπική ταυτότητα προϋποθέτει διαρκή αναστοχασμό’‘Αναστοχασμό πού αποτελεί ταυτόχρονα παιχνίδισμα, με εκείνα πού θυμόμαστε και εκείνα πού απωθούμε στη καταπακτή του ασυνείδητου.

Η προσωπική μας ταυτότητα συνθέτει ετσι μια επιλεκτική αφήγηση: Την ανασυνθέτει εκ των υστέρων: ως αναδρομική βιογραφία. Όπως γράφει ο Jerom Bruner «Η τυπική μορφή πλαισίωσης του βιώματος (αλλά και της ανάμνησης του) είναι η αφηγηματική […]Η πλαισίωση προωθεί το βίωμα στη μνήμη όπου τροποποιείται συστηματικά ώστε να προσαρμόζεται στις κανονιστικές παραστάσεις  που λαμβάνουμε από τον κοινωνικό μας κόσμο ΄»

Γιατί η ιδέα της μνήμης όπως φυσιολογικα την αντιλαμβανόμαστε, είναι ανεπαρκής και παραπλανητική:’«δεν είναι οι αμετάβλητες εικόνες αυτές πού εμπιστευόμαστε, αλλά κάποιες αναπλάσεις φανταστικές εικόνες το παρελθόν αναπλασμένο έτσι ώστε να ταιριάζει στο παρόν »

Η ταυτότητα συνεπώς συνθέτει μια επιλεκτική αφήγηση: Την ανασυνθέτει εκ των υστέρων: ως αναδρομική βιογραφία. Γιατί η μνήμη σχεδόν πάντα είναι επιλεκτική, ως ανάμνηση πού υψώνεται στο βάθρο ξεχασμένων πραγμάτων: Σχεδόν η κάθε μνήμη είναι ανάμνηση: ξανά κοιτάζουμε τους εαυτούς μας κάθε φορά και διαλέγουμε απ’ τον σωρό των βιωμάτων μας εκείνη την ενθύμηση πού  ξαναδίνει νόημα στην τωρινή ζωή μας. Ξανά κοιτάζοντας τον εαυτό μας, απωθούμε τις ταπεινώσεις, το μη οικείο ,το παράδοξο και επιλέγουμε ό,τι μπορεί να δομήσει μιαν αυτάρεσκη συνέχεια. » Η ιδέα πως μπορούμε να γνωρίζουμε τι συνέβη επειδή το θυμόμαστε είναι μια αυταπάτη ,η οποία παράγεται από την ανθρώπινη ανάγκη να εξάγει νόημα από τα διάφορα στοιχεία της εμπειρίας» .

 Συνεπώς ο αναστοχασμός του εαυτού συνθέτει και μια αναδρομική αφήγηση του(στον ίδιο τον εαυτό) Αυτή η αναδρομική αφήγηση οφείλει να είναι γοητευτική και συνάμα συνεκτική, να ενέχει μια φαινομενική διαδοχή, ίσως και πλοκή: Τα στοιχεία αυτά είναι φαντασιακά, πλάθονται από τον ίδιο τον εαυτό. Αλλά για να είναι πειστική για τον εαυτό η αυτοβιoγραφια του, δεν μπορεί να είναι ολότελα φαντασιακή. Οφείλει ,συνεχώς, να αφομοιώνει τα στοιχεία πού εισβάλλουν από τον εξωτερικό κόσμο, πού αν αφεθούν ανεπεξέργαστα ,πλημμυρίζουν απειλητικά αυτό πού με τόσο κόπο κτίσθηκε. Ο «εαυτός»(δηλαδή η αυτοαντιληψη μας ) αναγκάζεται να τα αναπλάθει συνεχώς, σμίγοντας τα με την προσωπική του ιστορία. Συνθέτει έτσι ένα υπαρξιακό πλαίσιο πού ανακουφίζει το άτομο καθώς του προσφέρει συνέχεια και συνοχή, ένα προστατευτικό κέλυφος και φίλτρο για να ερμηνεύσει και τιθασεύσει την πολυμορφία της καθημερινότητας του. Αυτή την αναδρομική κατασκευή δεν την κτίζει το άτομο μόνο του, αλλά με τη βοήθεια προσώπων (γονέων ,φίλων, συγγενών) και αντικειμένων (φωτογραφίες και ημερολόγια):

Ο Κουντερα περιγράφει τη σχέση των φίλων με αυτήν την αναδρομική  ανασκευή της μνήμης «Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα το μοναδικό νόημα της φιλίας ετσι όπως τη ζούμε σήμερα. Η φιλία είναι απαραίτητη στον άνθρωπο για την καλή λειτουργία της μνήμης του. Το να θυμόμαστε το παρελθόν μας, το να το κουβαλάμε πάντοτε μαζί μας, είναι ίσως ο αναγκαίος όρος για να διαφυλάξουμε, όπως λέμε , την ακεραιότητα του εγώ μας. Για να μη συρρικνωθεί το εγώ μας, για να διατηρήσουμε τον όγκο του πρέπει να ποτίζουμε τις αναμνήσεις σαν τα λουλούδια στη γλάστρα ,κι αυτό το πότισμα απαιτεί τακτική επαφή με τους μάρτυρες του παρελθόντος δηλαδή τους φίλους. Οι φίλοι είναι ο καθρέφτης μας¨ η μνήμη μας το μόνο πού απαιτούμε απ¨ αυτούς είναι να γυαλίζουν κάπου κάπου τον καθρέπτη για να μπορούμε να κοιταζόμαστε μέσα »…


[

Advertisements
  1. Οκτώβριος 2, 2008 στο 7:28 μμ

    Και αλλα πολλά περι ταυτοτητας και Ταυτισεων …

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: